و نيز فرموده : « قالَ يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ ، فَبِئْسَ الْقَرِينُ » « 1 » . و آياتى ديگر نظير آن ، و به زودى در تفسير آيه : « يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمْ آياتِه لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ » « 2 » . پيرامون اين مطلب بطور مفصل بحث خواهد آمد . امام غزالى از اين اشكال كه چگونه اعمال از يكى به ديگرى منتقل مىشود ، پاسخى ديگر داده ، و در بعضى از رساله هاى خود بطور خلاصه گفته : نقل حسنات و سيئات به خاطر ظلمى كه انسان كرده ، در همين دنيا و هنگام جريان ظلم واقع مىشود ، ولى روز قيامت براى انسان كشف مىشود ، و مثلا ظالم مىبيند كه طاعتهايش در نامه عمل ديگرى است ، پس اين معنا در آخرت معلوم مىشود ، و گرنه در همان دنيا منتقل شده بود . هم چنان كه فرمود : « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 3 » كه مىفرمايد در روز قيامت خداى واحد قهار مالك است ، و حال آنكه در دنيا نيز مالك حقيقى خدا است ، لا جرم بايد بگوئيم منظور از اثبات ملك براى خدا در قيامت اين است كه اين حقيقت در دنيا براى همه منكشف نيست ، در قيامت منكشف مىشود ، چيزى را هم كه انسان نمىداند ، و در خود سراغ ندارد ، چنين چيزى براى او وجود ندارد ، هر چند در واقع وجود داشته باشد ، و همين كه علم به آن چيز پيدا كرد در حقيقت همان هنگام داراى آن شده است . پس با اين پاسخ مقصود كلام آن كسى كه گفته چگونه معدوم و امور عرضى منتقل مىشود ؟ از اعتبار ساقط مىگردد ، زيرا آنچه منتقل مىشود ثواب عمل و اطاعت است ، نه خود عمل ، و ليكن از آنجايى كه منظور از عمل نيك ثواب آن است ، تعبير مىكنند به اينكه عمل فلانى منتقل به ديگرى مىشود . و اما اينكه گفت امور عرضى چگونه منتقل مىشود مىگوئيم : اثر اطاعت امرى خارج از انسان ، و عارض و لاحق به او نيست ، تا اين اشكال پيش آيد و نيز انتقال آن در آخرت بعد از معدوم شدنش در دنيا از قبيل اعاده معدوم و محال باشد ، و شما هم نمىتوانيد اثر طاعات را امرى جوهرى بدانيد ، و گرنه از شما مىپرسيم نام اين جوهر چيست ؟ . بلكه اثر طاعات آن روشنايى است كه در قلب آدمى پديد مىآورد ، چون طاعات اثرى در قلب دارد ، كه ما نام آن را تنوير مىگذاريم ، هم چنان كه گناهان در قلب اثرى دارد كه بايد

--> ( 1 ) مىگويد اى كاش ميان من و تو به دورى مشرق از مغرب فاصله بود ، كه چه بد قرينى هستى . « سوره زخرف آيه 38 » ( 2 ) سوره بقره آيه 242 ( 3 ) امروز سلطنت از آن كيست ؟ از آن خداوند قهار است . « سوره مؤمن آيه 16 »